1. Phố Hàng Chiếu Hà Nội – một tuyến phố nhỏ nhưng có vị trí đặc biệt
Trong hệ thống 36 phố phường Hà Nội, phố Hàng Chiếu là một trong những tuyến phố tiêu biểu cho mô hình phố nghề gắn với hoạt động thương mại và cửa ngõ giao thông của đô thị Thăng Long xưa.
Ngày nay, Hàng Chiếu nằm trong khu phố cổ, nhưng giá trị của con phố không chỉ nằm ở những cửa hàng và nhịp sống đô thị hiện đại. Đây còn là nơi kết nối trực tiếp với Ô Quan Chưởng – Đông Hà môn, một trong những dấu tích cửa ô quan trọng còn lại của Hà Nội.
Đáng chú ý, trong quy hoạch bảo tồn khu phố cổ, Hàng Chiếu được xác định là một trong 21 tuyến phố thuộc phạm vi bảo vệ, tôn tạo cấp I, cho thấy vị trí quan trọng của tuyến phố trong cấu trúc di sản đô thị Hà Nội.
Nếu nhìn từ góc độ quy hoạch đô thị, Hàng Chiếu có thể được xem như một điểm chuyển tiếp giữa khu phố cổ, không gian chợ – thương mại và hướng ra sông Hồng.
2. Lịch sử phố Hàng Chiếu và nguồn gốc tên gọi
Vì sao gọi là Hàng Chiếu?
Tên Hàng Chiếu bắt nguồn từ hoạt động buôn bán chiếu tại khu vực này.
Tài liệu về 36 phố phường cho biết sách Đại Nam nhất thống chí từng ghi khu vực này với tên phố Đông Hà bán chiếu trơn. “Đông Hà” cũng chính là tên gắn với cửa ô ở phía cuối tuyến phố – nay được biết đến với tên Ô Quan Chưởng.
Chiếu cói từ các vùng sản xuất ven biển được đưa theo đường thủy vào Thăng Long để tiêu thụ. Vị trí gần sông và cửa ô khiến khu vực Hàng Chiếu có điều kiện thuận lợi để hình thành hoạt động giao thương.
Vì vậy, tên gọi Hàng Chiếu không đơn thuần là tên một con phố mà phản ánh mối quan hệ giữa nghề thủ công – hàng hóa – giao thông đường thủy – thị trường đô thị.
Đây cũng là đặc điểm phổ biến của khu phố cổ Hà Nội: nhiều tuyến phố mang tên “Hàng” bắt nguồn từ sản phẩm hoặc nghề nghiệp từng tập trung tại đó.
3. Những tên gọi khác của phố Hàng Chiếu
Trong lịch sử, tuyến phố từng trải qua nhiều lần thay đổi tên.
Trước thời Pháp thuộc, khu vực này đã tồn tại với hoạt động buôn bán đặc trưng. Trong thời Pháp thuộc, phố từng được gọi là Rue Jean Dupuis – phố Giăng Đuy-puy. Một đoạn liên quan đến khu vực bán chiếu cói cũng từng được gọi là Rue des Nattes en Joncs.
Sau năm 1945, các đoạn phố được tổ chức, đặt tên lại và tên Hàng Chiếu dần được sử dụng thống nhất. Một cách gọi dân gian khác là phố Mới.
Những lần đổi tên này phản ánh một đặc điểm đáng chú ý của lịch sử Hà Nội: tên phố vừa chịu ảnh hưởng của cơ cấu hành chính, vừa phản ánh nghề nghiệp, hàng hóa và ký ức dân gian của cộng đồng cư dân.
4. Vị trí và đặc điểm phố Hàng Chiếu
Theo các tài liệu về đường phố Hà Nội, phố Hàng Chiếu dài khoảng 276m, rộng khoảng 8m, chạy từ khu vực Ô Quan Chưởng đến nút giao với Đồng Xuân – Hàng Mã – Hàng Đường.
Vị trí này khiến Hàng Chiếu có vai trò khá đặc biệt trong mạng lưới phố cổ.
Một đầu phố hướng về Ô Quan Chưởng, kết nối với khu vực Trần Nhật Duật và hướng ra không gian sông Hồng.
Đầu còn lại liên kết với Hàng Đường, Hàng Mã và khu vực chợ Đồng Xuân, tức một trong những trung tâm thương mại truyền thống lớn của khu phố cổ.
Có thể hình dung cấu trúc không gian của Hàng Chiếu theo chuỗi:
Sông Hồng → cửa ô → Hàng Chiếu → chợ và phố nghề → trung tâm khu phố cổ.
Đây chính là một trong những lý do khiến con phố tuy không dài nhưng có giá trị lớn về lịch sử đô thị.
5. Ô Quan Chưởng – điểm nhấn lịch sử quan trọng nhất
Nhắc tới Hàng Chiếu gần như không thể tách khỏi Ô Quan Chưởng.
P. Ô Quan Chưởng nằm ở cuối phố Ô Quan Chưởng và nối trực tiếp với đầu phố Hàng Chiếu. Di tích còn có tên Đông Hà môn, tức cửa Đông Hà.
Cổng hiện nay được xây dựng vào năm 1804, dưới triều Gia Long, theo kiểu kiến trúc vọng lâu với hai tầng và ba lối cửa ở tầng dưới. Toàn bộ cổng rộng hơn 20m, xây bằng gạch vồ và đá.
Đặc biệt, phía trên cổng còn có ba chữ Hán “Đông Hà Môn”, giúp xác định tên gọi lịch sử của cửa ô.
Ô Quan Chưởng được xếp hạng di tích lịch sử cấp Quốc gia ngày 5/9/1994 và hiện là một trong những biểu tượng quan trọng của khu phố cổ Hà Nội.
6. Đình Thanh Hà và dấu tích tín ngưỡng của phố Hàng Chiếu
Một di tích đáng chú ý khác gắn với Hàng Chiếu là đình Thanh Hà.
Đình vốn là đình của thôn Thanh Hà. Theo tư liệu lịch sử, đến đầu thế kỷ XIX, đình nằm gần Ô Quan Chưởng. Khi cửa ô được sửa chữa và đường được mở rộng vào năm 1817, đình phải di dời.
Đình sau đó được chuyển đến khu vực số 77 Hàng Chiếu, nhưng mặt chính của đình lại quay ra Ngõ Gạch. Đình thờ Trần Lựu, nhân vật được truyền tụng là có công trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên.
Chi tiết này cho thấy một đặc trưng của phố cổ Hà Nội: không gian đô thị và không gian tín ngưỡng thường đan xen rất chặt chẽ.
Một tuyến phố thương mại không chỉ có cửa hàng mà còn có đình, đền, hội quán và những không gian cộng đồng của cư dân.
7. Hàng Chiếu trong lịch sử kháng chiến Hà Nội
Hàng Chiếu không chỉ mang dấu ấn của lịch sử thương mại mà còn gắn với lịch sử Hà Nội thế kỷ XX.
Trong những ngày đầu của Toàn quốc kháng chiến, khu vực Hàng Chiếu nằm trong trung tâm hoạt động của Liên khu I.
Tư liệu lịch sử ghi nhận khu vực này đứng vững trong thời gian dài và đến đêm 17/2/1947, Trung đoàn Thủ đô được lệnh rút khỏi thành phố. Một sự kiện đáng chú ý diễn ra tại số 87b Hàng Chiếu vào Tết Đinh Hợi năm 1947, khi một bữa tiệc được tổ chức cho đại diện ngoại kiều nhưng đồng thời phục vụ mục đích tuyên truyền và đối ngoại của lực lượng kháng chiến.
Điều này bổ sung thêm một lớp ký ức cho con phố: từ phố nghề – phố buôn bán trở thành một không gian chứng kiến lịch sử đấu tranh của Hà Nội.
8. Ý nghĩa văn hóa của phố Hàng Chiếu
8.1. Dấu ấn của văn hóa phố nghề
Hàng Chiếu là ví dụ điển hình cho cách người xưa đặt tên phố dựa trên nghề nghiệp và hàng hóa.
Những cái tên như Hàng Đường, Hàng Mã, Hàng Bạc, Hàng Buồm hay Hàng Chiếu tạo thành một hệ thống địa danh đặc biệt của Hà Nội.
Tên phố vì thế trở thành một dạng “ký ức đô thị”, lưu lại dấu vết của những ngành nghề từng tồn tại.
8.2. Văn hóa giao thương
Vị trí gần cửa ô và hướng ra sông khiến Hàng Chiếu từng đóng vai trò như một mắt xích trong mạng lưới giao thương của Thăng Long.
Hàng hóa từ bên ngoài đi vào thành phố qua các tuyến đường thủy và cửa ô; từ đây tiếp tục phân phối tới các phố nghề và chợ trong khu vực.
Đây chính là mô hình phát triển rất đặc trưng của đô thị Kẻ Chợ.
8.3. Văn hóa vỉa hè và ẩm thực
Ngày nay, Hàng Chiếu và khu vực Ô Quan Chưởng vẫn nằm trong không gian văn hóa đường phố đặc trưng của Hà Nội.
Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội từng nhắc đến phở gánh Hàng Chiếu trong hệ thống những địa chỉ ẩm thực vỉa hè mang tính biểu tượng của Hà Nội.
Điều này cho thấy chức năng của phố đã thay đổi theo thời gian nhưng tinh thần giao tiếp, buôn bán và ẩm thực trên đường phố vẫn tiếp tục tồn tại.
9. Hàng Chiếu nhìn từ góc độ quy hoạch đô thị Hà Nội
Nếu nhìn dưới góc độ quy hoạch, Hàng Chiếu không nên được xem đơn thuần là một tuyến phố dài khoảng 276m.
Giá trị lớn hơn của con phố nằm ở vị trí trong cấu trúc đô thị lịch sử.
Hàng Chiếu nằm trên một trong những trục quan trọng được nghiên cứu trong cấu trúc khu phố cổ:
Hàng Mã – Hàng Chiếu – Ô Quan Chưởng.
Tài liệu quy hoạch khu phố cổ xác định đây là một trong những tuyến chính theo hướng Đông – Tây, đồng thời khu vực Ô Quan Chưởng và đầu phố Hàng Chiếu được xác định là một không gian mở quan trọng của khu phố cổ.
Vì vậy, Hàng Chiếu có thể được hiểu như một hành lang di sản đô thị, nơi liên kết:
phố nghề → cửa ô → chợ → không gian công cộng → hướng sông Hồng.
Đây là giá trị đặc biệt cần được bảo tồn khi Hà Nội phát triển du lịch và chỉnh trang khu phố cổ.
10. Hàng Chiếu kết nối với những đâu?
Một trong những điểm hấp dẫn của Hàng Chiếu là khả năng kết nối với rất nhiều tuyến phố và điểm di sản.
Hướng Ô Quan Chưởng – Trần Nhật Duật
Từ Hàng Chiếu có thể đi qua Ô Quan Chưởng để tiếp cận Trần Nhật Duật, khu vực gắn với các tuyến đường ven sông và hướng về cầu Long Biên.
Hướng chợ Đồng Xuân
Đi từ Hàng Chiếu về phía Tây sẽ tiếp cận khu vực Đồng Xuân – Hàng Đường – Hàng Mã, hình thành một cụm thương mại và du lịch đặc trưng của phố cổ.
Đồng Xuân Market là một điểm đến quan trọng trong cấu trúc thương mại – du lịch của khu vực.
Hướng Hàng Mã – Hàng Đường
Hàng Chiếu kết nối trực tiếp với hai tuyến phố nổi tiếng của khu phố cổ, tạo thành một tuyến trải nghiệm đặc trưng về phố nghề, hàng hóa truyền thống và đời sống thương mại.
Hướng không gian đi bộ phố cổ
Khu vực Ô Quan Chưởng và đầu phố Hàng Chiếu đã được đưa vào không gian đi bộ mở rộng kết nối khu phố cổ với khu vực phía Bắc Hồ Hoàn Kiếm.
11. Gợi ý tuyến tham quan Hàng Chiếu – phố cổ Hà Nội
Nếu muốn khám phá Hàng Chiếu theo góc nhìn lịch sử – văn hóa, có thể xây dựng một hành trình:
Ô Quan Chưởng → Hàng Chiếu → chợ Đồng Xuân → Hàng Đường → Hàng Mã → Hàng Ngang → Hàng Đào
Hoặc theo hướng mở rộng:
Ô Quan Chưởng → Hàng Chiếu → Ngõ Gạch → Hàng Buồm → Hàng Mã → chợ Đồng Xuân.
Cách đi này giúp du khách nhìn thấy sự chuyển tiếp giữa cửa ô – phố nghề – chợ – không gian thương mại – kiến trúc nhà phố cổ trong một phạm vi tương đối nhỏ.
Đặc biệt, năm 2026, lễ mở cửa Ô Quan Chưởng trong chương trình “Tết Việt – Tết Phố” cũng tổ chức đoàn rước đi qua Hàng Chiếu, Hàng Đường, Hàng Ngang, Hàng Đào…, cho thấy vai trò kết nối văn hóa của tuyến phố trong không gian di sản hiện nay.
12. Phố Hàng Chiếu – giá trị không nằm ở độ dài
Hàng Chiếu chỉ dài khoảng 276m, nhưng lịch sử của nó kéo dài qua nhiều lớp thời gian: từ phố Đông Hà, nghề bán chiếu, giao thương đường thủy, cửa ô Đông Hà, thời Pháp thuộc, những ngày Toàn quốc kháng chiến cho tới đời sống thương mại và du lịch hiện nay.
Điều làm Hàng Chiếu trở nên đặc biệt không phải là một công trình đơn lẻ mà là mối liên hệ giữa cả một hệ thống đô thị lịch sử.
Ở đó có phố nghề, có chợ, có cửa ô, có đình, có ẩm thực đường phố và có những tuyến giao thông nối khu phố cổ với không gian sông Hồng.
Nhìn từ góc độ văn hóa và quy hoạch, Hàng Chiếu chính là một lát cắt thu nhỏ của quá trình hình thành và biến đổi đô thị Hà Nội.